Ўiнстан ляжаў моўчкi. Яго дыханне пачасцiлася. Ён усё яшчэ не мог задаць пытанне, якое першае прыйшло яму ў галаву. Ён мусiў спытацца, але язык адмаўляўся вымавiць гэтае пытанне. Твар О'Браэна засвяцiўся задавальненнем. Здавалася, што нават яго акуляры iранiчна блiснулi. "Ён ведае, - раптам падумаў Ўiнстан, - ён ведае, пра што я збiраюся запытацца!" Пры гэтай думцы словы самi вырвалiся ў яго з вуснаў:
- Што адбываецца ў Пакоi 101?
Выраз твару О'Браэна не змянiўся. Ён суха адказаў:
- Вы ведаеце, што адбываецца ў Пакоi 101, Ўiнстан. Усе ведаюць, што адбываецца ў Пакоi 101.
Ён зрабiў знак пальцам чалавеку ў белым халаце. Вiдаць, сеанс скончыўся. Iголка ўтыркнулася ў руку Ўiнстану. I амаль адразу ён патануў у глыбокiм сне.
3
- Вашае лячэнне будзе складацца з трох стадый, - сказаў О'Браэн. - А менавiта: павучанне, зразуменне, прыняцце. Цяпер якраз настаў час перайсцi да другой стадыi.
Як заўсёды, Ўiнстан ляжаў на спiне. Але апошнiм часам яго прывязвалi слабей. Ён усё яшчэ быў прымацаваны да ложка, але мог ужо варушыць каленямi i паварочваць галаву, а таксама трошкi прыўзнiмаць рукi ў локцях. Шкала таксама была ўжо не такая страшная. Ён ужо мог пазбегнуць болю, калi быў дастаткова кемлiвы: звычайна О'Браэн нацiскаў на рычаг, калi Ўiнстан выяўляў неразумнасць. Часам яны за ўвесь сеанс нi разу не ўжывалi страшнай прылады. Ён не памятаў, колькi ўсяго ўжо было сеансаў. Увесь працэс расцягнуўся на доўгi, бясконцы час - цэлыя тыднi - а перапынкi памiж сеансамi складалi часам некалькi дзён, а часам адну-дзве гадзiны.
- За час, што вы лежыцё тут, - сказаў О'Браэн, - вы часта задумвалiся - вы нават пыталiся ў мяне пра гэта - чаму Мiнiстэрства Любовi трацiць на вас столькi часу i клопатаў. Дый калi вы былi на свабодзе, вас займала амаль тое самае пытанне. Вы маглi зразумець механiзм грамадства, у якiм вы жылi, але не маглi зразумець яго матываў. Памятаеце, як вы напiсалi ў дзённiку: "Я разумею як, я не разумею чаму"? Якраз калi вы думалi пра "чаму", вы сумнявалiся, цi ўсё ў парадку з вашым розумам. Вы чыталi Кнiгу, кнiгу Гольдштэйна цi, прынамсi, часткi з яе. Цi знайшлi вы там штосьцi, пра што не ведалi дагэтуль?
- А вы чыталi яе? - спытаўся Ўiнстан.
- Я напiсаў яе. Дакладней кажучы, удзельнiчаў у яе напiсаннi. Вы ж ведаеце, нiводная кнiга не пiшацца адным чалавекам.
- Цi праўда тое, што там напiсана?
- Само апiсанне - так. А праграма, якая там выкладзена, - чыстая бязглуздзiца. Патаемнае назапашванне ведаў - паступовае пашырэнне асветы урэшце, пралетарскае паўстанне - звяржэнне ўлады Партыi. Вы самi маглi прадбачыць, пра што там будзе напiсана. Усё гэта бязглуздзiца. Пралетарыi нiколi не паўстануць, нi праз тысячу гадоў, нi праз мiльён. Яны не могуць. I мне не трэба казаць вам прычыну - вы яе ўжо ведаеце. А калi вы яшчэ песцiце надзеi на бурнае паўстанне, дык пакiньце iх. Партыю нiяк нельга звергнуць. Партыя будзе панаваць вечна. Прымiце гэта зыходным пунктам сваiх разважанняў.
Ён падышоў блiжэй да ложка.
- Вечна! - паўтарыў ён. - А цяпер вернемся да пытання пра "як" i "чаму". Вы даволi добра разумееце, як Партыя ўтрымлiвае ўладу. Цяпер скажыце мне, чаму мы трымаемся за ўладу. Чым мы кiруемся? Чаму мы жадаем улады? Ну давайце, кажыце, - дадаў ён, бо Ўiнстан маўчаў.
Аднак Ўiнстан не спяшаўся з адказам. Яго ахапiла пачуццё страшэннай стомы. Ледзь заўважны прамень вар'яцкай радасцi зноў блiснуў на твары О'Браэна. Ён загадзя ведаў, што скажа О'Браэн. Што Партыя дамагаецца ўлады не дзеля сваiх мэтаў, а дзеля агульнага дабрабыту. Што яна дамагалася ўлады, бо людзi ў цэлым - кволыя баязлiвыя стварэннi, якiя не выносяць свабоды i не могуць глядзець у вочы праўдзе, i таму iншыя, мацнейшыя за iх, павiнны iмi кiраваць i сiстэматычна iх падманваць. Што чалавецтва стаяла перад выбарам памiж свабодай i шчасцем i што для большасцi чалавецтва шчасце было важнейшым. Што Партыя была адвечным абаронцам слабых, утаямнiчанай сектай, якая чынiць злое, каб з яго выйшла добрае, ахвяруючы сваё шчасце дзеля шчасця iншых. Самым жахлiвым, думаў Ўiнстан, было тое, што, калi О'Браэн скажа гэта, ён гэтаму паверыць. Гэта было напiсана ў яго на твары. О'Браэн ведаў усё. У тысячу разоў лепш за Ўiнстана ён ведаў, што ўяўляе сабой навакольны свет, у якiм убостве жывуць велiзарныя масы чалавечых iстот i якой хлуснёй i зверствамi Партыя ўтрымлiвае iх у гэтым убостве. Ён усё гэта зразумеў, усё ўзважыў, усё гэта было не iстотна: усё апраўдвалася канчатковай мэтай. Што ж ты зробiш, думаў Ўiнстан, з гэтым вар'ятам, якi разумнейшы за цябе, якi спакойна выслухоўвае твае аргументы i зноў упарцiцца ў сваiм вар'яцтве?
- Вы кiруеце намi дзеля нашай карысцi, - ледзь чутна вымавiў ён. - Вы лiчыце, што людзi не могуць кiраваць самi сабой, i таму...
Ён здрыгануўся i ледзь не закрычаў. Страшны боль скалануў усё цела. О'Браэн падняў стрэлку да трыццацi пяцi.
- Вы кажаце глупства, Ўiнстан, глупства! - сказаў ён. - Маглi б прыдумаць што-небудзь разумнейшае.
Ён адпусцiў рычаг i працягваў:
- А зараз я скажу вам адказ на маё пытанне. Вось ён. Партыя дамагаецца ўлады выключна дзеля сваiх уласных iнтарэсаў. Нас не цiкавiць дабрабыт iншых; нас цiкавiць толькi ўлада. Не здароўе, не багацце, не доўгае жыццё, не шчасце - толькi ўлада, чыстая ўлада. Што значыць чыстая ўлада, вы зараз зразумееце. Мы адрознiваемся ад усiх алiгархiй мiнулых часоў тым, што мы ведаем, што мы робiм. Усе iншыя, нават тыя, што былi падобныя да нас, былi баязлiвыя i крывадушныя. Нямецкiя нацысты i камунiсты ў Расеi падышлi блiзка да нас у сваiх метадах, але ў iх нiколi не было мужнасцi прызнацца ў сваiх матывах. Яны рабiлi выгляд, а можа, нават i верылi, што яны захапiлi ўладу вымушана i на нядоўгi час i што недзе зусiм блiзка чакае зямны рай, дзе ўсе людзi будуць роўныя i свабодныя. Мы не такiя. Мы ведаем, што нiхто нiколi не захоплiвае ўладу, каб пасля ад яе адмовiцца. Улада - гэта не сродак, улада - мэта. Дыктатура ўсталёўваецца не на тое, каб адстаяць заваёвы рэвалюцыi; наадварот, рэвалюцыя робiцца на тое, каб усталяваць дыктатуру. Мэта пераследавання пераследаванне. Мэта катавання - катаванне. Мэта ўлады - улада. Цяпер вы пачынаеце мяне разумець?
Ўiнстана ўразiла, як уражвала яго i раней, стомленасць твару О'Браэна. Ён быў рашучы, мускулiсты i жорсткi, ён быў поўны разумнасцi i нейкай стрыманай страснасцi, перад якой Ўiнстан адчуваў сябе бездапаможным; але ён быў стомлены. Былi мяшкi пад вачмi, скура на шчаках абвiсла. О'Браэн схiлiўся над iм, наўмысна наблiзiўшы твар.
- Вы думаеце, - сказаў ён, - што мой твар стары i стомлены. Вы думаеце, што я гавару пра ўладу, а сам не магу прадухiлiць старэнне свайго арганiзма. Няўжо вам не зразумела, Ўiнстан, што чалавек - гэта толькi клетачка? У стомленасцi клетачкi хаваецца сiла арганiзма. Не памiраеце ж вы, калi абстрыгаеце сабе пазногцi?
Ён павярнуўся ад ложка i зноў пачаў хадзiць сюды-туды, засунуўшы адну руку ў кiшэню.
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
